Førstefunn for Herøy kommune

Den 21. februar i år var eg ei runde nordover i Herøy kommune med båt. Målet med turen var å få avbilda ringmerkte måsar med kjent alder, for å få data på draktutviklinga til desse fuglane. I tillegg til det så veit ein jo aldri på denne tida av året. Det kan jo alltids vere ein eller annan godbit i måseflokkane. Skulle det for eksempel dukke opp ein kvitmåse, altså ein polar- eller grønlandsmåse ved båten, så ville det no også vere veldig aktuelt å fange inn og ringmerke eit slikt individ.

Etter å ha tatt runda rundt i ytre Herøy utan å sjå alt for mykje, vart turen lagt til Stokksund der det ligg eit fiskemottak. Tidligare har eg ikkje sett noko veldig spesielt der. Det beste, ein 2K grønlandsmåse som vart sett der i fjor vinter. Denne dagen skulle det derimot endre seg. I området rundt fiskemottaket sat det i overkant av 100 måsar. Etter å ha kika gjennom storparten av fuglane, kom eg så til ein liten flokk som sat på berga rett nord av mottaket. Så snart eg satte kikkerten på måsane såg eg at dêr sat godbiten. Før eg fikk artsbetemt måsen 100% la eg ned kikkerten og tok opp fotokameraet. Det viktigaste var no å få dokumentert fuglen. Etter å ha knipsa eit par bilde av måsen kunne eg konstatere at det dreia seg om ein 2K KASPIMÅSE. Den første kaspimåsen for Herøy kommune! For med dei varmt farga armdekkfjørene og tertiærane, den lyse undersida, den lyse halsen og hovudet, kombinert med eit utprega kaspimåse-jizz, altså med ei oppreist kroppsholdning, lage bein, lange vinger, eit proporsjonalt lite rundt hovud med eit langt relativt smalt nebb, så var det ingen tvil om at dette var ein fullgod kaspimåse.

I og med at eg var i båt så var det jo absolutt gode muligheiter til å få bra bilde av denne sjeldne fuglen. Dessverre for meg så var han ikkje veldig svolten, og var difor ikkje særleg gira på å kome på maten som eg kasta ut. Trass dette så fikk eg jo ganske gode bilde av måsen. Desse bilda kan du sjå under.

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019
Her sit fuglen lengst til høgre. Legg merke til kor mykje meir kontrastrik
kaspimåsen er enn dei omkringsitjande gråmåsane på same alder. 

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019
Legg merke til dei lange og smale vingene. Med ei så smal arm og så lange
vinger, gir slike fuglar eit veldig elegant inntrykk i flukt. Med litt erfaring
går det ann å plukke ut slike fuglar på inntrykket ein for av kropps-
proporsjonane; det vi omtaler som jizz. 

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019
Legg merke til den svært lyse undervinga. Ein gråmåse på same alder
vil til samanlikning ha mykje mørkare undre vingedekkfjører.

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019
Her ser ein tydelig dei indre handsvingfjørene som har eit mørkt utfan.
Dette gjer slik at fuglen ikkje får eit såkalla lyst "vindu", noko dei felste
gråmåsar har. Denne vingeteikninga er klassisk for kaspimåse i denne
aldersklassa. 

Kaspimåse 2K (1. vinter), Stokksund, Herøy kommune 21. februar 2019
Måsen var stor og massiv, og for ein kaspimåse er bådet nebbet og hovudet
meget kraftig. Alt tydar difor på at det her er snakk om ein hannfugl. 

Februar: kaspimåse-månaden
Totalt er det ca. 100 funn av kaspimåsar i Norge. Av desse har ikkje mindre enn 12 individ blitt sett i Sande- og Herøy kommune i Møre og Romsdal (15 funn totalt i M&R). 11 av desse fuglane har blitt sett på Sandshamn, Sandsøya (Sande kommune), og no altså denne i Stokksund (Herøy kommune). For å finne hekkande kaspimåsar må vi ned på kontinentet, nærmare bestemt til Tyskland og Polen. Dei overvintrar regulært nord- og vestover til Sør-Sverige, Danmark og England. I Norge har dette blitt ein meir eller mindre årleg gjest, men langt frå vanleg. Av dei fuglane som eg har vore heldig å få sjå, har heile 6 av 12, altså 50%, dukka opp i februar månad. Dette korresponderer med nordtrekket på stormåsane og vinterfisket som foregår her ved kysten. Slik sett så er det jo ikkje ulogisk at februar peikar seg ut som månaden det er størst sjanse på å få sett kaspimåsar her på Nordvestlandet.

Her er to diagram som viser fordelinga på kaspimåsar i dei forskjellige månadane, og også ei oversikt over funn pr. år dei 13 siste sesongane.

Svinøya 11. oktober 2018

Den 11. oktober vart det endelig vër til å kome seg i land på Svinøya. Etter drittvër i vekesvis, med mykje vind og nedbør, og ikkje minst sjø, vart det endelig ei muligheit til å kome seg i land på denne vesle øya, som ligg like nord for Stad heilt sør i Møre og Romsdal. Svinøya, som er ca. 500 meter lang og ca. 300 meter på det breiaste, og stig 40 meter opp av havet på det høgste, er ein svært vërhard plass. For å finne nærmaste land må vi til Sandsøya. Dette havstykket er på heile 10 km. Det er altså ikkje berre, berre å ta sjøvegen til Svinøya. Alt må stemme. Både vind og vër, og ikkje minst sjøen, må samarbeide. Den 11. oktober gjorde dei nettopp det.

Svinøya sett frå søraust.

I år har eg hatt ute både viltkamera og lytteboks på Svinøya for å lære meir om havsvalene som hekkar der ute. Målet med turen var altså å få henta inn data frå dessse, samt å få skifta batteri. Med slike verktøy, som det både eitt vilkamera og ei lytteboks er, gir det muligheit til å lære meir om hekkebiologien til denne vesle sjøfuglen, utan at ein forstyrrar unødig. Dette har ikkje blitt gjort i Norge tidligare, og ein del av det som kjem fram på desse opptaka vil vere ny viten. Det blir ikkje meir interessant enn det! 

Ungemerking av havsvaler

Etter å ha gjort unna utehentinga av data og batteriskifta, var det på tide å få gått over øya for å sjå om det var havsvaleungar tilgjengelige som det var mulig å få ringmerkt. Totalt kom eg over 4 ungar denne dagen som eg fikk tak i og dermed ringmerkt. Denne ungemerkinga av havsvaler har foregått her i distriktet sidan 1996, og gitt mykje god data.

Her med ein av dei fire ungane det lukkast å få tak i denne dagen. 

Denne vesle dunungen er nok 3-4 veker gammal, og han vil nok ikkje vere flygedyktig før vi kjem ut i starten på desember. Frå egget er klekt til ungen flyg ut kan det gå opp mot heile 3 månadar. Dette avhengig av næringstilgonen, og kor godt reira beskyttar ungane. Det hjelp jo ikkje å få godt med mat om reiret er svært fuktig og ungen blir våt og dermed må buke energi på å holde korppsvarmen oppe. I slike tilfeller så vil nok reirtida bli ein del forlenga, eller at ungen rett og slett frys i hel. Med så mykje nedbør som vi har hatt i haust så er dette absolutt ei aktuell problemstilling.

Havsvale pullus, Svinøya 11. oktober 2018

Dette var den største ungen eg fikk ringmerkt. Denne er nok rundt 2 mnd. gammal, og i løpet av pluss minus ei veke så vil den nok ha forlatt det trygge reiret, for å ta fatt på det som forhåpentligvis blir eit langt liv, ute på havet. Og kanskje får eg stifte bekjentskap med den om eitt par år? Dei første ungfuglane startar nemlig å orientere seg tilbake mot koloniane når dei er 2 år gamle. Medan første hekking skjer i 4-5 årsalderen.

Legg også merke til vekta til ungen (bildet under). Denne ungen vog ved ringmerking 45 gram. Ein voksenfugl veg til samanlikning rundt 25 gram. Denne er altså nesten den dobble vekta av foreldra. Det er nyttig å ha så store fettreservar, i tillfelle det skulle gå lang tid til neste gong foreldra kjem med mat. Ei voksa havsvale kan flyge fleire 100 kilometer på næringstrekk, og blir då borte i fleire dagar. Då er det godt å ha noko ekstra å tære på... 

Havsvale pullus, Svinøya 11. oktober 2018

Havsvale pullus, Svinøya 11. oktober 2018

Sjeldan piplerke...

I tillegg til havsvaler var det også sett rikelig med spurvefuglar som rasta på øya. Dette er fuglar som har vore på trekk og gått ned på øya for å få seg ein pust i bakken, og samtidig ein matbit. Det kvittra og spratt fuglar overalt. Og blant desse kom eg over mi første lappiplerke nokon gong. Og når eg først skulle kome over denne arktiske arten, så var det jo like greit at det var ein nydelig adult fugl, med rosa i strupe og hovud. Ei piplerke blir ikkje stort finare! 

Lappiplerka er ein art som vi hovudsaklig hos oss finn hekkande i Finnmark. Men den hekkar både i Troms (fåtallig) og i Nordland (svært sporadisk). Trekket til Mitdøsten og Afrika går aust for oss, og her i Møre og Romsdal er lappiplerka ei svært sjeldan fugl. Etter 2010 er det minde enn 10 funn av arten her i fylket. 

Lappiplerke 2K+ (adult), Svinøya 11. oktober 2018

Lappiplerke 2K+ (adult), Svinøya 11. oktober 2018

I tillegg til lappiplerka vart det også sett ei jordugle. Jordugla ser ein regelmessig her hos oss, men på Svinøya er den ikkje kvardags... 

Jordugle 1K+, Svinøya 11. oktober 2018

Etter ein lang feltdag kunne vi nyte dei siste solstrålane før det var på tide å kome seg heim. Betre blir det ikkje! 

Her ser ein utsikta frå nordlige del av Svinøya mot aust/søraust. 

Ein liten smakebit... 

Heilt til slutt så vil eg legge inn ein liten videsnutt som viser eitt opptak som eg har gjort på Svinøya denne hausten. Etter at alle data er innsamla, og ungane har forlatt kolonien, så vil eg/vi gå gjennom opptaka og kome med ei fyldig oppsummering. Men enn så lenge så er her ein liten smakebit... 

Stadhavet Pelagic 2018

Eg har i mange år tenkt tanken på å kome meg på havet med båt for å sjå kva ein kan få sett der. Kombinerer ein det å kome seg eit stykke ut frå kysten, med litt "chumming", kan jo alt dukke opp. Ja, det er egentlig berre fantasien som set ein stoppar for muligheitene...

Og i år lot eg det ikkje berre vere med tanken. Eg fikk ut fingeren og kontakta nokre fiskebåtar for å høyre om det var mulig å få litt fiskelever. Etter ei lita ringerunde, fikk eg endelig tak i ein båt som skulle ut og fiske, og som også var villig til å ta seg brytet med å ta av litt lever til meg. Etter å ha fått tak i levra mol eg den opp og fraus den ned i kasser. Dagen då eg skal på havet tek eg så ut kassa og har den i ei fryseboks, som eg tek med meg i båten. Etter å ha ankomt staden der eg vil prøve å tiltrekke meg fugl, tek eg så ut levra, som fortsatt er frosen, og legg den i ein striesekk som eg festar eit tau i og dreg etter båten. Etter å ha gjort dette tek det normalt ikkje mange sekunda før dei første fuglane dukkar opp. Dette er då normalt i form av ein havhest eller to. Luktesansen til desse stormfuglane er nemlig ekstrem, og det skal ikkje mykje lukt til før dei skjønar at her er det mat å få. 

Totalt har det så langt i år blitt fire turar på havet. To turar i juli, den 17. og 21, vidare ein tur den 14. august, og no ein tur den 9. september. Under har eg summert opp med tekst og bilder kva som har blitt sett på dei forskjellige turane.

Svinøya sett frå vest på veg til havs morgonen den 21. juli

Sjøfuglturane har blitt lagt ca. 20 km vest av Svinøya. Dette er såpass langt til havs at sjansen for å trekke til seg pelagiske sjøfuglar er stor. Så er det også sapass langt ut at ein slepp store tal av meir kystbundne måsar som fort kan utkonkurrere dei andre fuglane som blir tiltrekte av "chumminga". 

Eit stykke til land...

På desse turane har den mest talrike fuglen vore havhest. Vi har også fått stifta bekjentskap med artar ein normalt ikkje ser mykje til, og i alle fall ikkje på nært hold. Dette er artar som havsvale, havlire og grålire. Vi fikk også sett ein nydelig 1K dvergmåse, også det ein sjelden art å sjå hos oss. 

Havlire

Havlira på bilda under var ein kort svipp innom og sjekka ut kva som foregikk då eg var på havet den 21. juli. Lukta av fiskelever og havhest var nok for sterkt til å motstå. Havlira finn vi nærmast oss hekkande på Island, Færøyane, samt på dei Britiske øyane inkl. Shetland. Denne mellomstore lira, er i lag med grålire, den vanligaste lira å sjå i norske farvatn. Denne lira følger normalt ikkje båtar, noko som samsvarar med fuglen eg såg. Den var berre på ein liten kort "visit" innom før den fortsatte ferda vidare mot sørvest. 

Havlire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havlire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire

Grålira på bilda under, frå den 21. juli, utgjorde min første observasjonen av arten på nært hold. Tidligare så hadde eg berre sett arten frå land på fleire kilometers avstand. Så snart lira dukka opp så starta ho å dukke aktivt. Ved sekken med fiskelever eg drog bak båten, var det fullt av havhest. I direkte konkurranse med desse hadde den ikkje mykje å stille opp med. Løysinga på dette blei å dukke under sekken og dermed finne leverbitar der. Dit var det ingen havhestar som kom seg, og den fikk då ete i fred. Grålirer er nemlig ekstremt gode dykkarar. Ei studie gjort på New Zealand på 1990-talet påviste at grålirer kan dukke ned til heile 67 muh.. Då eg såg kor elegant fuglen dukka, like ved båtripa, var det ingen grunn til å betvile det resultatet. 

Grålira er ein stormfuglart som hekkar på den sørlige halvkule. Der hekkar den på og rundt New Zealand, og i austlige Australia. Vidare vestover hekkar den på Tristan da Chuna, på Falklandsøyene og Estadosøya, og også på sørvestkysten av sørlige Sør-Amerika. Ein del grålirer trekker nordover i Atlanterhavet når det er vinter på den sørlige halvkule (sommar her). Dette dreier seg trulig om fuglar som hekkar på Tristan da Chuna, Falklandsøyene og Estadosøya. I Norske farvatn ser ein flest grålirer i månadane august, september og oktober. Dette er når lirene er på sitt sørtrekk mot hekkeplassane i sør. Egglegginga foregår der i november/desember. 

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Her er eitt par bilder av ei grålire som vi såg den 14. august. Denne virka størrelsesmesig mindre enn fuglen frå 21. juli, og den hadde ikkje mykje den skulle sagt mot havhestane. Den flaug difor vidare etter ikkje lenge, utan å ha fått seg ein einaste matbit. 

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 14. august 2018

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 14. august 2018

Då vi var på havet 9. september var det to grålirer innom. Ingen blei værande særlig lenge, men dei gav oss nokre fine minutt der vi fikk sjå lireflukt på nært hold. 

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018
Ind. 1.

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018
Ind. 2.

Grålire, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018
Ind. 2.

Havsvale

Når det gjeld den minste sjøfuglen i Atlanteren, havsvala, så fikk vi sett dei på tre av fire turar. Den 21. juli hadde eg minst 4-5 havsvaler inne rundt båten, og den 14. august vart i alle fall 3 svaler sett. Denne vesle stormfuglen, som ikke er større enn ei låvesvale, tilbringer så og seie heile livet på havet. Slike pelagiske fuglar kjem berre til land når dei skal hekke. Eg hadde tidligare berre sett havsvale ein gong på havet i dagslys. Dette var så langt tilbake som i 2005. Dermed var det ein stor opplevelse å igjen få sett havsvaler på havet på dagtid. Det blir noko heilt anna enn å sjå dei i ein koloni, eller under ringmerking hengande i eit mistnett etter å ha blitt tiltrekt av lyd på ein eller annan nøytral plass langs kysten.

Den største havsvalekolonien i sør- og midt-Norge finn vi berre eitt par mil frå der vi har tiltrekt oss sjøfugl med "chumming", nemlig på Svinøya. Der er det ein koloni på 100-200 par havsvaler. Desse startar å dukke opp i kolonien i løpet av medio mai. Dei første legg så egg like før Jonsok, men det er stor spredning i eggleggingstidspunkt. Det har blitt observert så og seie nyklekte ungar så seint som i midten av oktober. I slike tilfeller vil nok ungane ikkje ha komt på vingene før godt ut i desember. 

Havsvale 2K+, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havsvale 2K+, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havsvale 2K+, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 14. august 2018

Havhest

Her er også nokre bilder av havhest. Fleire titals av desse stormfuglane, har på kvar tur holdt seg rundt båten i håp om å få seg ein matbit eller to.

Tidligare hekka det fleire tusen par på Runde. Den siste ungen kom på vingene der i 2001, og dei siste åra er dei knapt vore å sjå inne ved fjellet. At det har blitt slutt på avfallet frå fiskeriet, i alle fall i same grad som tidligare, og at mange av fuglane har store mengder plast i fordøyelsesystemet, er to av faktorane som har spelt negativt inn. Det ligg fortsatt fleire titals fuglar på havet ikkje langt frå fuglefjellet, men det virkar som at dei ikkje kjem over kondisjonsterskelen for i det heile tatt å kunne gå til hekking. 

Havhest, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havhest, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havhest, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Havhest, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018
Her ein mellommørk morf. Mørke fuglar er vanligast nord i utbredelsesområdet.

Andre artar...

Den sjeldnaste måsen vi fikk sett var ein nydelig 1K dvergmåse i full juvenil drakt. Den tok seg nokre runder rundt båten før den fortsatt vidare mot sør. 

Dvergmåse 1K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 14. august 2018

Ein art som er snarlik dvergmåsen, er krykkja. På kvar tur har vi hatt krykkjer innom, flest årsungar. Her er ein nydelig 1K fugl (årsunge) frå den 21. juli. 

Krykkje 1K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Det var heller ikkje fritt for terner, då både makrell- og raudnebbterner blei sett. Her er eitt par bilder av to subadulte makrellterner. 

Makrellterne 3K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Makrellterne 3K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 21. juli 2018

Det vart også sett bra med havsuler på trekk då vi var på havet. På turen vi hadde den 14. august stupdykka det faktisk havsuler ved eitt par anledningar berre 10 meter frå båten, like bak striesekken med fiskelever. Trulig gikk det fisk og beita på leverbitane...

Havsule 6K+ (adult), Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 14. august 2018

Storjo frå Bjørnøya(!)

Og der det er havsuler, der er det også som regel storjoar. På Runde, ca. 4 mil unna der vi låg, har vi norgs største koloni av havsuler på ca. 5000 par. Når det gjeld storjo så tel kolonien på Runde no ca. 105 teritorielle par. Det er altså den største kolonien i sitt slag på fastlands-Norge. På turen vi hadde på Stadhavet no den 9. september såg vi 3 storjoar, to voksene og ein årsunge. Då vi såg årsungen såg vi ganske raskt at det var noko som glinsa på det eine beinet. Var fuglen ringmerkt? Etter litt om og men fikk vi endelig sett den frå rett vinkel igjen. Joda, fuglen var ringmerkt. Ikkje nok med det, den var også fargeringmerkt. Det vil altså seie at den i tillegg til den tradisjonelle metallringen, hadde ein fargering med kode på. Ein slik fargering er det mulig å lese av i felt, og gir då mykje større sjans for gjenfunn og dermed mykje meir og betre data. Etter å ha knipsa bilder av joen i alle mulig vinklar, fikk vi endelig lest av den blå fargeringen. På den stod det "JX3". Kor kunne den ha blitt merkt? Etter å ha kontakta fleire som eg kjenner som jobbar med sjøfugl, fikk eg endelig vite at den høgst trulig hadde blitt ringmerkt på Bjørnøya...

Storjo 1K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018

Storjo 1K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018

Storjo 1K, Stadhavet nord ca. 20 km vest av Svinøya 9. september 2018

Det viste seg også å stemme. Den hadde blitt ringmerkt på Bjørnøya den 31. juli som den største i kullet på to. Per 9. september hadde den altså forflytta seg ca. 1450 km mot sør/sørvest. (sjå kart under)